شده‌اند . بنابراين آيا درد انسان فقط همان طبقاتى بودن است يا تسلط انسان بر انسان است ؟ اين ديكتاتورى پرولتاريا كه آنها مىگويند ، بدترين شكل تجاوز انسان به انسان است . پس ، از بين رفتن تضادهاى طبقاتى يك شرط لازم هست ولى شرط كافى نيست . سؤال : اگر روابط اقتصادى و اجتماعى و فرهنگى در حال تكامل است آيا دين نيز در اين گذرگاه نبايد تكامل پيدا كند ؟ به عبارت ديگر اگر همه چيز متكامل است پس خود دين هم بايد متكامل باشد . جواب : جواب اين سؤال روشن است . ما از دين چه فهميده‌ايم ؟ اگر دين را به صورت پديده‌اى كه در يك زمان تحت يك سلسله شرايط خاص زمانى و مكانى به وجود آمده است يعنى يك پديدهء وابسته به زمان و مكان خود فهميده‌ايم ، اولًا آن دين نيست و ثانياً اگر دين باشد بايد متغير باشد . ولى اگر ما دين را عبارت از بيان قوانين تكامل اجتماعى بدانيم ، يعنى همان‌طور كه مثلًا علم قوانين تكامل طبيعى را كشف كرديم دين قوانين تكامل اجتماعى را كه يك تكامل اكتسابى است از راه وحى بيان كرد ، در اين صورت قانون تكامل كه ديگر متكامل نيست ، چون قانون تكامل است . مثلًا در تكامل طبيعى اگر گفتيد كه نباتات روى اين قوانين تكامل پيدا كرده‌اند ، آيا همين‌طور كه نباتات تكامل پيدا كرده‌اند قوانين تكامل هم تكامل پيدا كرده ؟ نه ، قانون پديده نيست ، پديده‌هاى عالم تكامل پيدا مىكنند . پيغمبر خودش پديده است و لهذا متولد مىشود ، رشد مىكند ، عمر مىكند و مىميرد : انَّكَ مَيِّتٌ وَ انَّهُمْ مَيِّتونَ « 1 » ولى قرآن ( مقصود اين كاغذها نيست ؛ اگر مقصود اين كاغذها باشد كه اينها هم پوسيده و كهنه مىشود ) يك سلسله حقايق و معارف و يك سلسله قوانينى است كه براى بشر آمده است ، لذا مىماند . اى پيغمبر ! تو مىميرى ولى قرآن باقى مىماند . تو پديده‌اى ، قرآن قانون . پديده از بين مىرود ، قانون باقى مىماند . سؤال : براى رسيدن به تكامل معنوى و اخلاقى در جامعه‌هايى كه امواج فساد در آنجا زياد است تكليف چيست ؟ جواب : اتفاقاً در جامعه‌هايى كه فساد هست و احياناً فساد بيشتر است ، زمينه براى تكامل روحى و اخلاقى انسان بيشتر است ، اشتباه نشود ، چون تكامل روحى و

--> ( 1 ) . زمر / 30 .